ANADOLU’DA SONBAHAR VE ÇOCUKLUK HATIRALARIMIZ

İsmail Kahraman

belgeselciismail@gmail.com

13 Kasım 2026, 10:06

Sararmış yaprakların altında kalan bir ömür, unutulmayan çocukluk günleri…

Sonbahar insana hüzün verir ama aynı zamanda yeniden dirilişin, yeniden hayat bulmanın ve umudun da mevsimidir. Sararan yapraklar, dökülen dallar ve tabiatın sessizliğe bürünmesi ilk bakışta bir ayrılığı hatırlatır. Oysa o sararmış yaprakların birkaç ay sonra yeniden yeşereceğini, tabiatın yeniden canlanacağını biliriz. Sonbahar, aslında yeniden doğuşun da habercisidir.

Peki, biz sonbaharı hiç doya doya yaşayabildik mi? Bugün zamanı durdurup geçmişe, çocukluk yıllarımıza doğru bir yolculuk yapmak istiyorum. Çünkü Anadolu’da yaşanan sonbaharlar, bizim kuşağımız için yalnızca bir mevsim değil; hayatın, emeğin, dayanışmanın, yokluğun ve mutluluğun iç içe geçtiği unutulmaz günlerdi.

1960’lı Yılların Anadolu’sunda Bir Çocukluk

Yıl 1960… Karakış ayında dünyaya gelmişim. Annemin ifadesiyle, “Menderes’in devrildiği yıl dünyaya geldin oğlum.” Sonrasında ülkemiz nice darbeler, muhtıralar ve darbe girişimleri gördü. Bizler de yakın tarihimizin pek çok önemli olayına şahit olduk. Fakat benim hafızamda çocukluk yıllarımın sonbaharları bambaşka bir yere sahiptir.

Sonbaharla birlikte yayladan köye göçler başlardı; artık kış hazırlıkları yapılacaktı. Köy evlerimiz üstü toprak damlı, yöremizde “köm” dediğimiz geleneksel evlerdi. Arkalarında mağazalar, dört veya altı direk üzerine kurulan serenderler, merekler, hayvanların barındığı ahırlar ve bahçelerde yağmurdan korunmak için yapılan sayvanlar bulunurdu. Her yapının bir adı, her eşyanın bir görevi vardı. Bugün birçoğu unutulmaya yüz tutmuş bu yapılar, Anadolu insanının tabiat şartlarına karşı geliştirdiği hayat tecrübesinin eseriydi.

ANADOLU’DA SONBAHAR VE ÇOCUKLUK HATIRALARIMIZ

Sırtta Taşınan Odunlar, Kışın En Büyük Hazırlığı

Sonbahar gelince ilk işlerden biri yakacak odun hazırlamaktı. Kızılağaç ve kestane ağaçları kesilir, kökler sökülür, bahçelerde budanan fındık dalları toplanırdı. “Yarmança odunu” dediğimiz yarılmış kaliteli odunlar ve dal odunlar hazırlanırdı. Bu odunlar çoğu zaman sırtta taşınır, evlerin ve serenderlerin altına, yağmurdan ve kardan korunacak şekilde istiflenirdi.

Çünkü bizim köyümüzde kış çok sert geçerdi. Öyle böyle değil, gerçekten çok sert! Kar kapıyı kestiğinde hayat adeta dururdu. Bu nedenle sonbaharda yapılan her hazırlığın kışın yaşamak için büyük önemi vardı. Biz çocuklar da bu hazırlıkların bir parçasıydık. Sırtımıza odun alır, bahçelerden dalları toplar, büyüklerimize yardım ederdik. Bugün geriye dönüp baktığımda o yorucu günlerin bile ne kadar güzel hatıralar bıraktığını görüyorum.

Fasulye, Turşu, Darı ve Fındık…

Sonbahar yalnızca odun hazırlığı demek değildi. Fasulyeler toplanır, yöremizde “böce” dediğimiz güzelim fasulyeler ayıklanır, turşular kurulur ve toprak küplerde muhafaza edilirdi. Mısır, yani bizim Karadeniz’de “darı” dediğimiz ürünler toplanır, kurutulur ve mağazalara konulurdu. Mısırların toplanması, soyulması, koçanlarının ayrılması başlı başına bir şölendi. Her evde ayrı bir telaş, ayrı bir çalışma ve ayrı bir hikâye yaşanırdı. Kara lahana ekilir, kışlık yiyecekler hazırlanırdı.

En önemli geçim kaynağımız ise fındıktı. Birkaç hayvanımız dışında geçimimizi büyük ölçüde fındıktan sağlardık. Fındık satılır; karşılığında gaz, tuz, şeker, lastik pabuç ve evin diğer ihtiyaçları alınırdı. Koca bir kış, çoğu zaman o fındığın kazancıyla geçirilirdi.

Elektriksiz, Yolsuz ve Susuz Çocukluk

Bugünkü hayatla o günleri karşılaştırmak gerçekten çok zor. Çocukluğumun ilk dönemlerinde köyümüzde araba yolu yoktu. Elektrik ise hayal bile edemeyeceğimiz bir imkândı. İçme suyumuzu en az bir kilometre uzaktaki kaynaklardan güğümlerle, ibriklerle ve ağaç küleklerle taşırdık. Özellikle kar ve kış bastırdığında suya gitmek büyük bir meseleydi.

Daha sonra YSE adıyla bildiğimiz devlet kurumunun çalışmalarıyla köyümüze su geldi. Su yolu açılması, su kanallarının yapılması ve köyümüze su getirilmesi de çocukluk hatıralarımız arasında ayrı bir yer tutar. Bugün musluğu açınca akan suyun kıymetini belki fark etmiyoruz. Oysa bir güğüm suyu sırtında kilometrelerce taşıyan çocuklar için suyun anlamı çok başkaydı.

Sararmış Yapraklar Altında Koyun Güttüğümüz Günler

Sonbaharın en güzel taraflarından biri de tabiatın renk değiştirmesiydi. Kestane, fındık, meşe, pelit ve diğer ağaçların yaprakları sararırdı. Yöremizde “özül” ve başka adlarla bildiğimiz ağaçlar da sonbaharın renklerine katılırdı. Sararmış yaprakların üzerine basarak koyunlarımızı otlatmaya götürürdük. Koyun güttüğüm o günleri hiç unutmam.

Dağlara bakarak hayaller kurardık. Şırıl şırıl akan dereleri seyrederdik. Ağaçlardan kopan yapraklar suya düşer, küçük birer gemicik gibi akıntıyla uzaklara giderdi. Biz de o yaprakların peşinden bakar, kendi çocuk dünyamızda hayaller kurardık. Belki bir gün o dağların ötesine gidecektik, belki başka yerler görecektik. O günlerde nerelere gideceğimizi, nasıl bir hayat yaşayacağımızı bilmiyorduk; ama hayal kurmak güzeldi.

Rahmetli Halam, Katır ve Ablamın Okul Odunu

Çocukluk hatıralarım arasında unutamadığım bir başka olay da okulla ilgilidir. Ablam Esma benden önce okula başlamıştı. Okullar açılınca öğretmenlerin ve okulun yakacak odun ihtiyacı da vardı. O yıllarda öğrencilerden okula odun götürmeleri beklenirdi. Rahmetli halam, ablam yorulmasın, her gün elinde odun taşımasın diye bir gün katıra bir katır yükü yarmança odunu yükledi.

Halamla birlikte katırın peşinden okula gittik. Okulun önüne odunları indirdik. Halam öğretmene: “Bu odunlar Esma Kahraman’ın odunudur.” dedi. Böylece ablam okulun odun götürme yükünden muaf olmuştu.

Benim içinse o günlerin başka bir anlamı vardı. Ablam okula gidiyordu. Ben de okulun önünde çocukları görünce kendi kendime, “Acaba ben ne zaman okula başlayacağım?” diye düşünüyordum. Rahmetli halamla katırın peşinde okula gittiğimiz o günü, okul heyecanını ve çocukların arasına katılma isteğimi hiç unutmadım. Bugün düşünüyorum da bir katır yükü odunun içinde ne çok hatıra saklıymış!

Alaf Hazırlığı, Mısır ve Köy Hayatının Büyük Emeği

Kış hazırlıklarının önemli bir bölümü de alaf hazırlığıydı. Alaf, hayvanların kışın beslenmesi için ağaçların yapraklarından hazırlanan yemdi. Gürgen, meşe, kızılağaç, özül ve pelit gibi ağaçların yapraklı dalları küçük küçük kesilir, toplanır ve kışlık hayvan yemi olarak saklanırdı. Mereklerimiz bu nedenle çok önemliydi. Yazın ve sonbaharda hazırlanan otlar, alaflar ve diğer hayvan yemleri burada muhafaza edilirdi.

Köy hayatında hiçbir şey boşa gitmezdi. Her dalın, her yaprağın, her ürünün bir değeri vardı. Mısırların toplanması, soyulması, kurutulması; fasulyelerin ayıklanması, turşuların kurulması; kara lahanaların ekilmesi ve odunların taşınması… Bütün bunlar sonbaharın birbirinden ayrılmaz parçalarıydı. Biz çocuklar da bu hayatın içinde büyüdük. Çalışmayı, paylaşmayı, yardımlaşmayı ve sahip olduğumuz nimetlerin kıymetini yaşayarak öğrendik.

Zaman Filmini Geriye Sarabilsek…

Sonbahar anlatılır mı? Belki anlatılmaz. Çünkü her ağacın, her yaprağın, her derenin ve her köy evinin ayrı bir hatırası vardır. Keşke bir zaman makinemiz olsa da zamanı geriye çevirebilsek, çocukluk yıllarımıza dönsek. Sararmış yaprakların üzerinde yeniden yürüsek, koyunlarımızı yeniden otlatsak, sırtımıza bir bağ odun alsak, halamızın katırının peşinden okul yoluna düşsek… Keşke o günleri yeniden yaşayabilsek. Ama zamanı geri çeviremiyorsak bile hatıraları yaşatabiliriz.

Bugün yapay zekâ çağında yaşıyoruz. Bilgiye ulaşmak kolaylaşıyor, görüntüler yeniden canlandırılabiliyor, geçmişin fotoğrafları ve belgeleri dijital ortamlara aktarılabiliyor. Fakat bütün bunların gerçek değer kazanması için yaşanmış hayat hikâyelerinin doğru şekilde kayda geçirilmesi gerekiyor. Sözlü tarih dediğimiz çalışma tam da budur: Büyüklerimizin anlattıklarını, kendi yaşadıklarımızı, köylerimizin eski geleneklerini ve unutulmaya yüz tutmuş kültürümüzü gelecek kuşaklara aktarmak…

Yapay zekâ geçmişi canlandırabilir ama yaşanmamış bir hatırayı gerçek kılamaz. Gerçek hatıralar, onları yaşayan insanların hafızasında saklıdır. Zaman olsa da çocukluk yıllarımızın sonbaharlarına dönsek; her anı tek tek, kare kare belgeselleştirsek…

İşte bu yazıda, benim çocukluk anılarımdan bir bölümünü, Anadolu’nun sararmış yaprakları altında sizlerle paylaşmaya çalıştım. Çünkü sonbahar yalnızca yaprakların döküldüğü mevsim değildir; bazen insanın hafızasında yeniden yeşeren bir ömürdür. Tarihe not düşmek, zamana noterlik yapmak için geçmişimizi hatırlamak, yaşatmak ve gelecek kuşaklara aktarmak zorundayız.

İsmail KAHRAMAN

Belgeselci – Gazeteci

ANADOLU’DA SONBAHAR VE ÇOCUKLUK HATIRALARIMIZ